İKİ BACI EFSANESİ
Bir köylünün iki kızı vardır — biri büyük, biri küçük.
•Odun toplamaya gittiklerinde abla, yükü kardeşine taşıtır. Küçük kız yorulunca “Belim ağrıdı abla” der, ama ablası buna hiç aldırmaz.
Küçük kız öfkeyle, “Senin gibi ablam olacağına olmaz olsun, dağ olasın, taş olasın, uzun uzun kış olasın, belimdeki ağrı adın olsun, başındaki beyaz yazman kar, tependeki bulutlun gür olsun” diye beddua eder.
Küçük Kız Kardeşinin Bu Bedduasına Karşılık: Ablası da;  “Senin gibi kardeşim olacağına taş olasın, saçların çayır, eteklerin bayır olsun, başın dilin gibi sivri, adın da benim gibi Ağrı olsun” der.
 

BU EFSANENİN TAHLİLİ:

•Ayni anda; Bir gürültü kopar, ortalığı toz bulutu alır ve bir anda ovada iki büyük dağ yükselir: Böylece  ovada iki dağ belirir — Büyük Ağrı (abla) ve Küçük Ağrı (kardeş).
Bu efsane, halk arasında “İki Bacı Efsanesi” olarak bilinir ve Ağrı Dağı’nın oluşumunu kardeşlik, gurur ve beddua temalarıyla açıklar.
Bu dizeler, efsanenin şiir biçiminde anlatıldığı halk kaynaklarında yer alır. Şiir, Ağrı halk kültüründe hem doğa hem insan duygularının birleşimini temsil eder.
Ağrı Dağı – İki Bacı Efsanesi Anadolu’nun en dokunaklı halk anlatılarından biridir.

Bu efsane, kardeşlik ilişkilerindeki kırgınlık ve gururun doğaya yansımasıdır.
Ağrı Dağı’nın iki zirvesi halk arasında “iki bacı” olarak anılır.
Hem şiirsel hem de masalsı bir anlatım olduğu için halk edebiyatında sıkça dile getirilir.

Tarihi Kaynaklarda Ağrı Dağı:

•Urartu ve Ermeni kaynakları: Dağa “Masis” denmiştir. Ermeni kültüründe kutsal bir dağdır.
•Batı kaynakları: Özellikle İncil çevirilerinde ve Avrupalı seyyahların yazılarında “Ararat” adı kullanılmıştır. Bu ad, Nuh’un Gemisi’nin konduğu dağ olarak İncil’de geçen “Ararat” bölgesinden türemiştir.
•Osmanlı döneminde: Osmanlı belgelerinde genellikle “Ağrı Dağı” veya “Küçük Ağrı – Büyük Ağrı” şeklinde Türkçe karşılıkları kullanılmıştır. Ancak Batılı kaynaklarda hâlâ “Ararat” adı yaygındır.
•Cumhuriyet döneminde: Resmî olarak “Ağrı Dağı” adı benimsenmiştir. Bugün Türkiye’de kullanılan tek resmî ad budur.

Efsane ile İsim İlişkisi
•“İki Bacı Efsanesi” halk arasında doğmuş, yerel Türkçe anlatıdır. Bu nedenle “Ağrı” adıyla aktarılır.
•Eğer dağın adı yalnızca “Ararat” olarak bilinseydi, efsanenin halk arasında “Ağrı” adıyla anlatılması mümkün olmazdı. Bu da gösteriyor ki efsane Cumhuriyet öncesinde de yörede “Ağrı” adıyla biliniyordu.
•Dolayısıyla efsane “yeni” değildir; kökeni sözlü kültüre dayanır. Yazılı kaynaklara geçmesi geç olmuştur.
•Ararat adı Batı ve İncil geleneğinde yaygın.
•Ağrı adı ise Osmanlı’dan beri yörede kullanılan Türkçe karşılık.
•“İki Bacı Efsanesi”nin anonim halk kökeni, dağın Türkçe adıyla bağlantılıdır. Bu nedenle efsanenin Cumhuriyet’le birlikte “icat edilmemiştir. 
Ağrı Dağı’nın “Ararat” adı yalnızca Batı kaynaklı İncil geleneğiyle sınırlı değildir; Türkçe kökenli yorumlar da vardır.
 

İsim Katmanları
•    Yerel Türkçe köken yorumu: Büyük zirveye “Er”, küçük zirveye “Avrat” denmiş; zamanla bu ikisi birleşerek “Er-Avrat” → “Erarvat” → “Erarat/Ararat” biçimine dönüşmüş. Bu halk etimolojisi, yöredeki Türkçe konuşan halkın dağ adını kendi dilinde anlamlandırma çabasını gösteriyor.
Ağrı Dağı’nın adı tarih boyunca farklı kültürlerde değişmiştir: Ermenice’de “Masis”, Batı ve İncil geleneğinde “Ararat”, 
Kürtçe’de “Çiyayê Agirî” (Ateşli Dağ), 
Farsça’da “Kûh-e Nûh” (Nuh Dağı) ve Türkçe’de “Ağrı” olarak geçer. 
Türkçe “Ağrı” adı Geç Orta Çağ’dan itibaren kullanılmaya başlanmış, Cumhuriyet döneminde resmîleşmiştir. “Ararat” ise İncil’de geçen Urartu bölgesinden türemiştir, ancak halk arasında Türkçe kökenli “Er + Avrat → Erarvat → Ararat” etimolojisi de anlatılır.

•Masis (Մասիս): Ermenice en eski ad; “en büyük, en yüce” anlamı taşır. Urartu döneminden beri kullanılır.
•Ararat: Tevrat’ın Yaratılış 8:4 bölümünde Nuh’un Gemisi’nin “Ararat dağları” üzerine oturduğu yazılıdır. Aslında “Urartu” bölgesinin İbranice uyarlamasıdır; zamanla tek dağa atfedilmiştir. Batı literatüründe yaygınlaşmıştır.
•Çiyayê Agirî: Kürtçe’de “Ateşli Dağ”; dağın volkanik yapısına atıf.
•Kûh-e Nûh: Farsça’da “Nuh Dağı”; dini anlamı vurgular.
•Ağrı: Türkçe kullanım Geç Orta Çağ’dan itibaren görülür. Selçuklular döneminde “Eğri Dağ” veya “Ağır Dağ” olarak kaydedilmiştir. “Ağrı” kelimesi Eski Türkçe’de “yüksek, yüce” anlamına da gelir.
Halk Etimolojisi (Er + Avrat → Ararat)
•Yörede anlatılan bir halk yorumu: Büyük zirveye “Er”, küçük zirveye “Avrat” denmiş; birleşerek “Er-Avrat” → “Erarvat” → “Ararat”.
•Bu, halkın dağ adını Türkçe anlamlandırma çabasını gösterir. Resmî dilbilimsel etimoloji olmasa da, halk arasında güçlü bir anlatıdır.

Efsane ile İsim İlişkisi
•“İki Bacı Efsanesi” Türkçe “Ağrı” adıyla aktarılır. Bu, efsanenin Cumhuriyet öncesinde de yörede bilindiğini gösterir.
•Dolayısıyla efsane “yeni” değildir; kökeni sözlü kültüre dayanır. Yazılı kayda geçmesi geç olsa da, halk arasında uzun süredir anlatılmaktadır.
Sonuç
•Ararat adı hem İncil geleneğinde hem de halk etimolojisinde yer alır.
•Ağrı adı ise Türkçe’de yüzyıllardır kullanılan yerel isimdir.
•“İki Bacı Efsanesi” bu Türkçe ad üzerinden şekillendiği için Cumhuriyet’ten önce de var olan bir halk anlatısıdır.

Kaynaklar:
İncil’de Ararat
•Yaratılış 8:4: “Ve gemi yedinci ayın on yedinci gününde Ararat dağlarına oturdu.” Burada “Ararat” aslında Urartu bölgesinin İbranice karşılığıdır. Zamanla Batılı yorumlarda tek bir dağa (bugünkü Ağrı Dağı) atfedilmiştir.
•Batılı seyyahlar ve misyonerler 17.–19. yüzyıllarda bu adı haritalara taşımış, böylece uluslararası literatürde “Ararat” yaygınlaşmıştır. Kaynak: The Bible, Genesis 8:4; ayrıca Encyclopaedia Britannica, “Mount Ararat”.
Ağrı Dağı Etimolojisi
•Türkçe “Ağrı” adı Osmanlı belgelerinde görülür. Selçuklu döneminde “Eğri Dağ” veya “Ağır Dağ” olarak kaydedildiği rivayet edilir.
•“Ağrı” kelimesi Eski Türkçe’de “yüksek, yüce” anlamına da gelir.
•Cumhuriyet döneminde resmî olarak “Ağrı Dağı” adı kabul edilmiştir. Kaynak: Türk Dil Kurumu Etimoloji sözlüğü; İsmail Alpaslan, Ağrı Efsaneleri (2010).

Diğer Kültürel Adlar
•Masis (Ermenice): En eski ad; kutsal kabul edilir.
•Çiyayê Agirî (Kürtçe): “Ateşli Dağ”; volkanik yapıya atıf.
•Kûh-e Nûh (Farsça): “Nuh Dağı”; dini anlam. Kaynak: Richard G. Hovannisian, Armenian Van and Its Surroundings; çeşitli etnografik derlemeler.
Halk Etimolojisi
•Yörede anlatılan yorum: Büyük zirveye “Er”, küçük zirveye “Avrat” denmiş; birleşerek “Er-Avrat” → “Erarvat” → “Ararat”.
•Bu, halkın dağ adını Türkçe anlamlandırma çabasını gösterir. Resmî dilbilimsel etimoloji olmasa da, halk arasında güçlü bir anlatıdır. Kaynak: Bölgesel halk anlatıları; İbrahim Bozyel ve Zeynel Abidin Makas’ın derlemeleri.